گروه اسناد و اطلاع رسانی-دوران قاجاریه در تاریخ ایران دورانی تلخ و بی ثمر در ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی بود صرف هزینه هایی كه حاصل ناآگاهی و خوشگذرانی پادشاهان این سلسله بود و پیمان نامه های ننگینی چون 'گلستان' و 'تركمنچای' كه انعقاد هر كدام از آن ها در سرنوشت كشور تاثیرات منفی گذاشت و غرور ملی ملت ایران را در یك برهه خاص زمانی خدشه دار كرد.

ایران در دوران پادشاهان قاجار مخصوصا در زمان زمامداری 'فتحعلی شاه'، روابط سیاسی خصمانه ای با روسیه تزاری داشت. تیرگی این روابط هنگامی به اوج رسید كه روسیه خواستار دست یابی به اهداف اصلی خود در ارتباط با ایران شد از جمله این اهداف می توان به دسترسی به دریای آزاد، خاك قفقاز مركزی و جنوبی كه جزیی از سرزمین ایران بود و همچنین مساله گرجستان كه یكی از مهمترین زمینه های مورد اختلاف روسیه با ایران محسوب می شد، اشاره كرد.

منطقه گرجستان در زمان 'آقامحمدخان قاجار' در تصرف ایران بود و پس از ملحق شدن گرجستان به روسیه، فتحعلی شاه تلاش های بسیاری را برای بازگرداندن این منطقه انجام داد كه در نهایت، این كشمكش ها منجر به جنگ اول ایران و روسیه و انعقاد پیمان نامه 'گلستان' شد.

پس از انعقاد این عهدنامه، دوره دوم جنگ ایران و روسیه بر سر 'گنجه' آغاز و 'عباس میرزا' به عنوان فرمانده سپاه با حركت به سوی گنجه، با 'پاسكوویچ' فرمانده سپاه روس درگیر شد كه جنگ بزرگی در این منطقه صورت گرفت، این جنگ به دلیل ضعف سپاه ایران، با شكست عباس میرزا در ناحیه 'تركمنچای' و حركت سپاه روس به سمت تهران و وحشت فتحعلی شاه از این پیشروی و با میانجیگری انگلستان كه نمی خواست روسها به مرزهای هند نزدیك شوند، منجر به پذیرش شرایط صلح و امضای قرارداد 'تركمنچای' شد.

در یكم اسفند سال 1206برابر با 21 فوریه سال 1828 میلادی در قفقاز جنوبی و آذربایجان، معاهده تركمنچای در 16 فصل بین ایران و روسیه به نمایندگی میرزا عبدالحسن خان آصف الدوله و پاسكویچ منعقد شد.

طی این قرارداد قلمروهای باقی مانده ایران از معاهده گلستان در قفقاز شامل خانات ایروان و نخجوان به روسیه واگذار شد. ایران حق كشتیرانی در دریای مازندران را از دست داد و ملزم به پرداخت ۱۰ كرور تومان غرامت به روسیه شد.

بر طبق این قرارداد روسیه قول داد از پادشاهی ولیعهد وقت عباس‌میرزا حمایت كند. پس از امضای قرارداد تركمنچای، انگلیسی‌ها از ناتوانی مالی ایران در پرداخت غرامات جنگی به روسیه سوء‌استفاده كردند و در مقابل پرداخت 200هزار تومان كه از قسط دوم غرامت تعیین شده باقی مانده بود، دولت ایران را به موافقت با حذف مواد مربوط به تعهدات مالی و نظامی انگلیس به ایران مجبور ساختند.

در روزهای آغازین نوروز سال 1207، مردم ایران پس از یك ماه و چند روز از امضای این قرارداد، از مفاد این عهدنامه ننگین و منافع روسیه و انگلیس در این معاهده آگاه شدند.

گرچه قرارداد تركمنچای به نفع كشور روسیه منعقد شد و این معاهده ننگین در سرنوشت و سرنگونی پادشاهان قاجار بی تاثیر نبود، اما پس از پیروزی انقلاب كمونیستی در شوروی، 'لنین' برای اثبات حسن نیت خود نسبت به سایر ملل جهان، الغای تمام امتیازات استعماری دولت تزاری پیشین را اعلام كرد.

دولت 'صمصام السلطنه' نیز با استفاده از این فرصت توانست در مصوبه‌ ای الغای قرارداد تركمنچای و دیگر امتیازات واگذار شده به دولت روسیه تزاری را اعلام نماید كه این اقدام شامل لغو امتیاز كاپیتولاسیون برای اتباع روسی نیز می ‌شد.

علی رغم لغو این قرارداد عملا نزدیك به 650 هزار كیلومتر مربع از بكرترین و بهترین ایالات ایران از كشور جدا شد و اینك ما وارثان این حقیقت تلخ هستیم كه این عهدنامه علاوه بر انتزاع قسمتهای مهمی از خاك ایران آثار مخرب سیاسی، اقتصادی، حقوقی، نظامی و فرهنگی بسیاری برای كشور به بار آورده است.

* عكس الصاقی سندی تاریخی مربوط به این عهدنامه است./ایرنا