به قلم ـ استاد جعفر دیناروند
با اتمام دهه سی و آغاز دوره بخشداری،تغییر و تحول های فراوانی روی دادند.اقتصاد شوش در دست دزفولی های مهاجر بود.
این افراد که دزفولی نامیده می شدند، در اصل، لر، عرب یا بختیاری بودند که طی زمان، به دزفول وارد شده بودند. شوش همچنان به اطراف حرم محدود می شد اما با ساخت دومین مسجد شوش به نام صاحب الزمان(عج) توسط سید شریف موسوی جزایری، ساختمان هایی نزدیک دعبل خزاعی « امامزاده عبدالله بن علی(ع)» ـ نیز بنا گردید.شوش،زیر نظر دزفول اداره می شد.
با کوشش های ناصر جلوی و بنا به درخواست مردم، دبستان مختلط، به دو دبستان پسرانه آپادانا و دخترانه ماندانا تبدیل گردید.این دو مدرسه درکنار هم و به فاصله کمی، بنا شدند.معلمان آن ها از دزفول می آمدند.
در این مقطع، باید به خدمات گیرشمن، باستان شناس معروف هم اشاره نمود.او مسیر شاوور را که از میدان یا زهرای امروزی می گذشت، منحرف و آن را به میدان زیبایی تبدیل نمود.وی،برای ساکنین قلعه دومرگان، لوله کشی آب را انجام داد.
از دیگر اقدام های او، بنای موزه شوش است.وی که به واسطه فرح دیبا همسر شاه ملعون ، با دربار رابطه ی نزدیکی داشت، ضمن اتمام موزه و چیدن اشیا،از فرح برای افتتاح دعوت کرد.آیین افتتاح در سال۴۶ صورت گرفت.
شوش آن زمان،فاقد دادگستری بود.بدین منظور و برای حل اختلاف های مردم،اتاق انصاف در حرم تشکیل گردید.شاید نکته جالب آن، عدم دریافت دستمزد از طرف قاضی های محلی باشد کمااینکه، دوستی مردم، چنان بود که کمترین اختلافی به وجود می آمد.
در روستاهای آن زمان، کار دادگستری به وسیله بزرگان انجام می گرفت.در روستاهای لرنشین، خوانین و یا بزرگان طوایف و در عرب نشین، شیوخ یا ریش سفیدان قبایل،این کار را انجام می دادند کمااینکه سادات نیز نقش موثری داشتند.
از حوادث قابل ذکر این دهه می توان به دو شخصیت اشاره نمود. صادق آبدانانی و معروف به صادق کرده که تحت تعقیب نیروهای ژاندارمی بود، در چهارراه شوش کمین کرده بود.به رئیس پاسگاه شوش اطلاع دادند که سریع او را دستگیر کند.

نیروهایی از مرکز نیز اعزام شده بودند.رئیس پاسگاه که صادق را برحق می دانست، سریع به او خبر داد تا بگریزد.او به نزدیکترین روستا که احتمالا عمله بود،پناه برد.
وقتی نیروهای دولتی وارد شوش شدند و او را نیافتند، از قضیه باخبر شدند و رئیس پاسگاه را بازداشت و سپس به کردستان تبعید کردند.داستان صادق کرده، مفصل است.
شخصیت دومی که در دهه چهل، به شوش مربوط می شد، حاتم دبات، معروف به حطه است.او با نیروهای ژاندارمری درگیری هایی داشت.داستان های مختلفی از او بیان شده است اما نگارنده،شاهد حمله او و سوارانش به یک خانه مسکونی، آن سوی شاوور،پشت مکینه آرد بودم.

در این حادثه، قتلی اتفاق افتاد که مردم محلی آن را اختلاف خانوادگی ذکر کردند.حطه، بیشتر اوقات در بیشه زار مخفی و دائم میان ایران و عراق درترد بود.او دو همسر در ایران و عراق داشت.وی هرگز با مردم عادی درگیر نبود.
در همین دهه، بزرگترین رویداد اقتصادی به وجود آمد.طرحی از طرف دولت مطرح شد که آن را «طرح نیشکر هفت تپه» نامیدند.کارخانه تصفیه نیشکر به وسیله خارجی ها نصب گردید.آن زمان، آن را تنها یک طرح قابل آزمایش می دانستند.
شوش در این دهه، در زمینه مواد خوراکی خودکفا بود.گندم،جو،ذرت و برنج، ضمن پاسخگویی به نیازها، به شهرهای دیگر نیز ارسال می شد.فراورده های لبنی به خصوص،ماست،کره،دوغ و شیر خام، به طور عمده به وسیله روستاهای گاومیش دار تامین می شد.
صیفی جات شوش به خصوص چعب، معروف بودند.هندوانه مهندسی،خربزه های زرد محلی و شیرین، خیار های سبز معمولی و زرد محلی به نام چمبر، از جمله این محصول ها بودند.
اصفهانی های صیفی کار،با اجاره زمین ها، نقشی مهم در این تولیدات داشتند.
در اواخر دهه چهل، دو رویداد مهم فرهنگی و ورزشی به وقوع پیوستند که نتیجه آن، گسترش جمعیت، افزایش تفریحات و زمینه ادامه تحصیل را مهیا ساختند.
ساخت کارخانه کاغذ سازی هم باعث ورود مهاجرین از شهرهای مختلف استان و سایر استان های دیگر گردید.