طراحی صحنه ـ فصل ششم ـ روند شکل گیری طراحی صحنه از طرح تا اجرا

به قلم ـ عباس کرم الهی

هنر طراحی صحنه یکی از اصلی‌ترین و مهم‌ترین بخش‌های هر نمایش به حساب می‌آید، این نمایش می‌تواند روی پرده سینما، تئاتر، کنسرت و یا فیلم و برنامه های تلویزیونی باشد.

هدف های رفتاری: در پایان این فصل از فراگیر انتظار می رود که:

1 ) ـ روند شکل گیری طراحی صحنه از شروع کار تا اجرای نمایش را با ذکر نام توضیح دهد.

2 ) ـ نشانه های نقشه کشی دکور های تئاتری را بیان کند.

3 ) ـ کاربرد هر یک از نشانه های نقشه کشی دکور های تئاتری را شرح دهد.

4 ) ـ انواع نقشه های مورد نیاز ساخت دکور های تئاتری را نام ببرد.

5 ) ـ هر یک از نقشه های ساخت دکور های تئاتری را ترسیم کند.

6 ) ـ  هر یک از نقشه های ساخت دکور های تئاتری را بخواند.

7 ) ـ معانی هر یک از نقشه های مورد نیاز ساخت دکور های تئاتری را بیان کند.

8 ) ـ  کاربرد هریک از نقشه های موردنیاز ساخت دکورهای تئاتری را بنویسد.

9 ) ـ ضرورت هر یک از نقشه های مورد نیاز ساخت دکور های تئاتری را بیان کند.

10 ) ـ مراحل ساخت دکور پس از آماده شدن نقشه ها را شرح دهد.

11 ) ـ در مورد آرایش صحنه پس از مونتاژ دکور روی صحنه با ذکر مثال توضیح دهد.

همان طور که در فصول گذشته گفته شد طراحی صحنهٔ نمایش از زمانی شروع می شود که طراح نمایشنامه را می خواند و در جلسات روخوانی نمایشنامه به همراه کارگردان و بازیگران شرکت می کند و با توجه به تحلیل ها و سبک انتخابی کارگردان قبل از آن که فکر و اید ه اش را روی کاغذ بیاورد اندک اندک طرح صحنه ها را در ذهن خود به تصویر می کشد که این مرحله را مرحله تفکر می نامیم. پس از مرحله تفکر نوبت به مرحله اجرا می رسد.

پس از این که طراح از دیدگاه ها و نظرات کارگردان آگاه شد حال برای آنچه که در ذهن خود تصویر کرده است شروع به تحقیق می کند . این تحقیقات عمدتاً کتابخانه ای یا میدانی  هستند. در تحقیقات کتابخانه ای علاوه بر کتب و نشریات و مجلات دیدن عکس ها و اسلاید ها و احیانا بازدید از موزه ها و نمایشگاه ها بسیار ضروری است. ای نکه یک طرح چه  چقدر نیاز به تحقیقات کتابخانه ای یا میدانی دارد . به نوع و سبک نمایش و دیدگاه های طراح بستگی دارد. ولی در زمینه های تاریخی نیاز به پژوهش به مراتب بیشتر است. خصوصا اگر قرار باشد طراحی به صورت کاملاً رئالیستیک و مطابق اصل تاریخی باشد. البته نباید از نظر دور داشت که هنر مدرن و سبک های هنری امروز که در گوشه و کنار دنیا شاهد تجلی و تکامل آن ها هستیم ریشه در رئالیسم « واقع گرایی » دارند که در قرن 19 میلادی در مقابل رومانتیسم قد علم کرد. اگر ورزش دو و میدانی را مادر ورزش ها می دانند باید رئالیسم را مادر سبک های جدید هنری نامید. آشنایی داشتن و پرداختن به رئالیسم « واقع گر یی » و در کنار آن به ناتورالیسم « طبیعت گرایی » برای هر هنرمندی لازم و ضروری است هر چند علاقمند کار در این سبک ها نباشد. پس از تحقیقات اولیه، نشست طراح با کارگردان سبب می شود دیدگاه های طراح براساس هماهنگی و دیدگاه های کارگردان به تحقیقات خود ادامه داده و طرح های اولیه خود را روی کاغذ می آورد و در جلسه ای ایده ها و نظرات خود را با کارگردان در میان می گذارد و پس از شنیدن نظرات کارگردان نسبت به تکمیل یا تعویض طرح های خود اقدام می کند. پس از توافق بر سر طرح ها، طراح برای تهیه نقشه های اجرایی اقدام م یکندکه معمولاً شامل نقشه های زیر است:

نما های فشرده (نمای فشرده کامل  نمای فشرده چپ  نمای فشرده راست  نمای فشرده وسط)

ـ  نمای گسترده

ـ مقاطع آویزان چپ و راست

ـ  نقشه های ساخت و پشت بندی لته ها با تعیین جنسیت دکور

ـ نقشه های ساخت لوازم صحنه با تعیین جنسیت آن ها

ـ پلان مونتاژ

ـ پلان نوری

پلان ( نمای افقی  یا نما از بالا)

اولین نقشه از نقشه های مورد نیاز برای ساخت دکور طراحی شده توسط طراح صحنه پلان است. پلان ١ همان نمای افقی یا نمای از بالاست. وقتی از بالا به یک جسم یا یک صحنه نگاه کنیم و آنچه راکه می بینیم رسم کنیم، پلان آن جسم یا آن صحنه را رسم کرد ه ایم. پلان اولین و اساسی ترین نقشه از نقشه های مورد نیاز طراح و کارگردان در ساخت و ساز است. همان طور که قبلاً گفته شد طراحی صحنه از دو بخش هنری و فنی تشکیل شده است. بخش هنری کار از فکر و ایده شروع شده و به طرح یا اسکیس نهایی ختم می شود. بخش فنی از ترسیم پلان شروع و با مونتاژ دکور روی صحنه به اتمام می رسد. وقتی طراح صحنه پلان دکور خود را رسم م یکند در واقع اولین قدم را برای قسمت فنی طراحی صحنه بر می دارد. معمولاً طرح ها و اسکیس ها فاقد مقیاس هستند. در حالی که نقشه ها دارای مقیاس بوده و طراح و کارگردان اندازه های واقعی دکور را با  مقیاس کوچک شده روی نقشه ها می بینند و با توجه به آن ابعاد چیدمان دکور و میزانسن خود را ثابت می کنند و هر آنچه را که بعد ها روی صحنه اتفاق خواهد افتاد با مقیاسی کوچک تر روی نقشه ها دیده و اگر اصلاحاتی لازم باشد انجام می دهند. یک نمایش تک پرد ه ای حداقل به یک پلان نیاز دارد «  البته ممکن است طرح طوری باشد که نیاز به رسم دو یا چند پلان باشد » زمانی که با یک نمایش چند پرد ه ای یا چند صحنه ای مواجه هستیم. مسلماً هر یک از پرده ها یا صحنه ها نیاز به پلان خاص خود را دارد. البته پس از رسم پلان نقشه های دیگر نیز بایستی برای هر یک از پرده ها یا صحنه ها به طور جداگانه ترسیم شوند. بدیهی است هر قدر نقشه های ترسیمی کاملتر و دقیق تر باشند، ساخت و ساز دکور و مونتاژ آن روی صحنه سری عتر و دقیق تر و بدون نیاز به تغییرات پس از ساخت خواهد بود. هر یک از نقشه های ترسیمی کاربرد خاص خود را دارند که توضیح داده خواهد شد.

نمای فشرده

نمای فشرده کامل روبه رو: نمای فشرده کامل روبرو نقشه ای است که هر آنچه، که تماشاچی وسط سالن از دکور در چهارچوب صحنه را می بیند، به نمایش می گذارد. طراح با رسم این نقشه قبل از ساخت و ساز و مونتاژ دکور روی صحنه، دکور خود را به صورت دو بعدی و با

ابعاد و اندازه های واقعی « البته با مقیاس کوچک تر » دیده و از نظر تناسبات و ترکیب بندی، دکور خود را مورد ارزیابی قرار می دهد و اگر لازم باشد تغییرات جزئی در ابعاد و محل دکور می دهد.

نمای فشرده چپ:

نمای فشرده چپ نقشه ای است که هر آن چه را که تماشاچی سمت راست سالن از دکور در چهارچوب صحنه می بیند را به نمایش می گذارد تا طراح قبل از ساخت و ساز و مونتاژ دکور روی صحنه، از نظر تناسبات و ترکیب بندی دکور خود را از دید تماشاچی سمت راست سالن مورد ارزیابی قرار دهد

نمای فشرده راست:

نمای فشرده راست نقشه ای است که هر آن چه را که تماشاچی سمت چپ سالن از دکور در چهارچوب صحنه می بیند را به نمایش می گذارد تا طراح قبل از ساخت و ساز و مونتاژ دکور روی صحنه، ز نظر تناسبات و ترکیب بندی دکور خود را از دید تماشاچی سمت چپ سالن مورد ارزیابی قرار دهد .

نمای فشرده وسط:

نمای فشرده وسط نقشه ای است که هر آن چه را که تماشاچی وسط سالن«از قسمت فقط وسط» از دکور در چهارچوب صحنه می بیند را به نمایش می گذارد تا طراح قبل از ساخت و ساز و مونتاژ دکور روی صحنه، از نظر تناسبات و ترکیب بندی دکور خود را از دید تماشاچی وسط سالن مورد ارزیابی قرار دهد

نمای گسترده

طول و عرض واقعی لته ها را با مقیاس مورد نظر و با فاصله کمی از یکدیگر کنار هم رسم کرده و مطابق شماره گذاری های روی پلان آن ها را شماره گذاری می کنیم. این نقشه تعداد و شکل ظاهری لته ها را مشخص می کند .

مقاطع آویزان چپ و راست

اگر روی خط محور پلان ایستاده و ابتدا به چپ و سپس به راست صحنه نگاه کنیم. )در واقع برشی از وسط صحنه بزنیم ( Borber) برای  چگونگی ایستائی لته ها و اتصال آن ها به میله های بالابر، موقعیت قرارگیری آن ها روی صحنه نسبت به پرده های بالا طراح صحنه روشن می شود. طراح نور نیز می تواند جهت طراحی نور صحنه از این نقشه ها استفاده نماید

نقشه های ساخت و پشت بندی لته ها با تعیین جنسیت دکور

اگر به نما های گسترده لته ها از پشت نگاه کنیم، چگونگی پشت بندی آن ها را خواهیم دید. طراح با توجه به ابعاد هر یک از لته ها نسبت به تعیین ابعادچوب های به کار رفته در کلاف بندی لته ها و نیز فواصل قید ها و نوع اتصالاتی که باید در ساخت لته ها به کار رود  اقدام کرده و می تواند برآورد لازم از چوب مصرفی را محاسبه کند. کلاف بندی پشت لته ها با توجه به نوع روکشی که قرار است روی لته ها انجام شود متفاوت است. مسلماً وقتی قرار باشد روکش لته از متقال یا گونی باشد نیاز به کلاف بندی محکم تری است تا موقعی که برای روکش لته ها مثلاً از فیبر یا سه لائی استفاده شود .

نقشه های ساخت لوازم صحنه

هر چند در خیلی از موارد به جای ساخت وسایل و لوازم صحنه آن ها را خریده یا کرایه کرده و یا به امانت می گیرند ولی طراح بایستی بتواند نقشه های اجرایی وسایل روی صحنه را تهیه کند. شاید همیشه امکان تهیه لوازم صحنه وجود نداشته باشد و یا آ نچه که مد نظر طراح است موجود نبوده و نیاز به ساخت آن باشد. البته ساخت وسایل صحنه همواره به روش تئاتری انجام می شود. به طور مثال چنان چه نیاز به یک عدد صندلی استیل مدل فرانسوی باشد نیازی به کنده کاری و ساخت صندلی با چوب گردو نیست بلکه با چوب ارزان و معمولی نسبت به ساخت اسکلت و با استفاده از مصالح دیگر مثلاً پلاستوفوم و توری مرغی و کاغذ و .... می توان نسبت به ساخت تزئینات آن صندلی که نماد و دکوری از صندلی واقعی است اقدام کرد

پلان مونتاژ

پلان مونتاژ نقشه ای است که فواصل دکور و لوازم را از دهنهٔ صحنه و خط محور نشان می دهد. مسئولین صحنه با توجه به این نقشه است که دکور را روی صحنه مونتاژ می کنند .

پلان نوری

اگر طراحی نمایش طراحی ساده ای باشد یک طراح با تجربه هم می تواند پلان های نوری را تهیه نماید ولی چنان چه غیر از این باشد این پلان ها توسط طراح نور براساس پلان های طراح صحنه تهیه می شود. «  امروزه طراحی نور مبحث بسیار تخصصی است به طوری که یکی از رشته های تحصیلی تئاتری شده است ».

باید توجه داشت چنان چه نمایشنامه دارای چند صحنه یا چند پرده باشد، طراح باید برای هر یک از صحنه ها طرح جداگانه ای تهیه و برای هر یک از آن ها نقشه های یاد شده را ترسیم کند. نکته مهم تعویض دکور صحنه ها و یا تبدیل دکور یک صحنه به صحنه دیگر است که طراح باید آن ها را با توجه به امکانات صحنه ی  مورد نظر که قرار است نمایش در آن اجرا پس از تهیه نقشه ها طراح ماکتی از صحنه های مختلف براساس طرح های تهیه شده مورد تأیید کارگردان تهیه کرده و در جلسه ای با کارگردان آن را مورد بررسی و مطالعه قرار می دهد و آخرین نظرات و تغییرات احتمالی را مورد توجه قرار داده و ماکت و نقشه های نهایی به همراه اسکیس ها و طرح ها مورد تأیید نهایی طرفین قرار می گیرد و آماده ارائه به کارگاه دکور جهت ساخت می شود. در طی این روند کار، طراح صحنه بایستی با سایر قسمت ها و سایر طراحان از جمله با طراح لباس، طراح نور و طراح گریم نیز هماهنگی لازم را به عمل آورد چرا که هماهنگی در سبک اجرای کار، رنگ و غیره بایستی انجام گیرد تا زمانی که دکور روی صحنه اجرا شد، نور روی آن تنظیم گردید، بازیگران با لباس و گریم در داخل دکور شروع به کار کردند و موسیقی آماده شده در صحنه پخش شد هماهنگی لازم بین این اجزا که همگی با هم فضای نمایشی را می سازند، رعایت شده باشد. هماهنگی میان این اجزا ضروری است چرا که در صورت حذف یکی از اجزا، کل طراحی صدمه می بیند.شود در نظر بگیرد . وقتی ماکت و نقشه های اجرائی مربوط به ساخت دکور تحویل کارگاه دکور شد. باید آن چنان گویا وکامل باشند که مسئولین کارگاه بتوانند بدون حضور طراح و نیاز به سؤال و مشورت با او دکور ها را بسازند و تحویل دهند. البته حضور مرحله ای طراح برای سرکشی و نظارت بر ساخت دکور در مراحل ساخت اسکلت، روکش، رنگ، نقاشی، رتوش و ... ضروری است. پس از ساخت و رنگ آمیزی، دکور جهت مونتاژ به روی صحنه حمل م یشود. مسئول صحنه و کارگردان صحنه با توجه به پلان مونتاژ که طراح، تهیه و در اختیار آن ها قرار داده است، دکور را مونتاژ می کنند. سپس مسئول صحنه باید از ثبات دکور اطمینان حاصل کند. و نقاش های دکور و نجار ها براساس نظرات طراح وکارگردان کل کار را رتوش می کنند و تحویل صحنه آرا می دهند. این مرحله از کار در ایران بیشتر توسط طراح صحنه و یا دستیاران او انجام می شود. صحنه آرائی کار فردی است که صحنه آرا نامیده می شود. صحنه آرا نسبت به چیدمان لوازم صحنه، انداختن رومیزی های مناسب، قرار دادن گلدان و شمعدان روی میز ها، نصب پرده ها، چراغ های دیواری و… اقدام می کند. در این مرحله کار، تحویل گروه نور می شود. تا براساس طراحی نور، دکور نورپردازی شود. در این مرحله است که شدت نور، جهت نور، رنگ نور و…نهایی شده و بسته می شود. هر چند طراح با هماهنگی طراح نور، رنگ دکور و لوازم را طوری انتخاب می کند که زیر نور های طراحی شده رنگ و فضای مورد نظر خود و کارگردان را نمایش دهد ولی امکان تغییرات جزئی در رنگ دکور در این مرحله وجود دارد که با یک رتوش کامل شده و برای اجرای نمایش آماده می شود. پس از آماده سازی کامل صحنه، تمرین نهایی با لباس و گریم، زیر نور های صحنه با موسیقی در نظر گرفته شده در داخل دکور آماده انجام می شود که به آن اجرای جنرال می گویند.