طراحی صحنه ـ فصل اول ـ طراحی صحنه از تفکر تا اجرا

به قلم ـ عباس کرم الهی

مقدمه

هنر تئاتر حاصل کار گروهی تعدادی از هنرمندان است که برای روی صحنه بردن نمایش مشارکت دارند. « نمایشنامه نویس؛ کارگردان؛ تهیه کننده ـ مدیر تولید ؛ طراح صحنه؛ طراح لباس؛ طراح نور، طراح گریم و  منشی صحنه » از مهمترین کسانی هستند که وظایف اصلی را برای به اجرا در آوردن نمایش ایفا می کنند.

این بدان معنی نیست که « بازیگران، نورپرداز ، افتکور ؛ دکوراتور ؛ مدیر صحنه ؛ هماهنگ کننده ؛ دستیار کارگردان ؛ گریمورها ؛ نوازندگان ؛  دوزندگان لباس، طراح برشور و...... » نقش کم اثری دارند. بلکه باید گفت این گروه، طرحها، برنامه ها و سیاست های کاری ؛ گروه نخست را به اجرا در می آورند. هماهنگی و ارتباط تنگاتنگ بین دو گروه است که حاصل کار ارزشمندی به بار می آورد.

در میان این طراح صحنه وظیفه ی  مهمی در طراحی و برنامه ریزی بر عهده دارد.طراح صحنه فضاهای نامرئی و پنهان مورد نظر نویسنده و کارگردان را به تصویر می کشد و عینیت می بخشد. طراحی صحنه از ابتدای شکل گیری نمایش در یونان باستان تا به امروز یکی از ارکان اصلی و عمده نمایش بوده و هست.

اصول و مبانی طراحی صحنه که برای هنرجویان رشته نمایش « شاخه فنی و حرفهای» تهیه شده است. هنرجویان این رشته  را با اصول اولیه طراحی صحنه آشنا می سازد. این جزوه  در هفت فصل حاصل دسترنج عباس کرم الهی  ارائه شده است و هنرجویان را با تعاریف « طراحی صحنه ؛ تاریخچه مختصر طراحی صحنه ؛ مراحل کار طراحی صحنه ؛  انواع صحنه و انواع طراحی صحنه ؛ ارکان طراحی صحنه ؛  اهمیت و نقش خطوط دید؛  نقاط مختلف صحنه از نظر اهمیت ؛  نشانه های نمایشی در نقشه کشی طراحی صحنه ؛ اصول ترکیب بندی طراحی صحنه و چگونگی ساخت ماکت و قطعات دکور و کاربرد طراحی صحنه در اجرای نمایش »  آشنا می کند. این آشنایی برای کلیه ی  هنرجویان رشته ی  نمایش اعم از کسانی که در گرایش نمایشنامه نویسی، کارگردانی و یا طراحی صحنه را جهت ادامه ی  تحصیل انتخاب کرده اند یا به صورت تجربی فعالیت دارند  مفید و قابل استفاده خواهد بود. چاپ تصاویر و ترسیمات ارائه شده در هر فصل باعث فهم بهتر مطالب خواهد شد .

توصیه می شود اعضای گروه تئاتر اندیشه ی شهرستان شوش دانیال^(ع)  به منظور فهم و درک بهتر از دستگاه اوپک برای توضیحات بیشتر عکسها و ترسیمات استفاده کنند. بدیهی است استفاده از عکسها و تصاویر منابع مختلف تئاتری و یا عکس های تهیه شده از نمایش های مرتبط با درس توفیقات بیشتری را دربرخواهد داشت.

فصل اول :

طراحی صحنه از تفکر تا اجرا

هدف های رفتاری: در پایان این فصل از فراگیر انتظار می رود که:

1 ) ـ  افراد با تخصص  های مختلف را که در اجرای نمایش نقش دارند، نام ببرد.

2 ) ـ  اطلاعات مورد نیاز طراح صحنه را بیان کند.

3 ) ـ  طراحی صحنه را تعریف کند.

4 ) ـ نقش طراح صحنه از دوران یونان باستان تا به امروز را شرح دهد.

5 ) ـ مراحل طراحی صحنه را نام ببرد.

6 ) ـ مراحل طراحی صحنه را شرح دهد.

هنر تئاتر ترکیبی است از چند هنر متفاوت، که هر یک در اجرای نمایش نقشی بر عهده دارند. ترکیبی از هنر و تلاشِ نویسنده ، کارگردان، بازیگران، طراح صحنه، طراح نور، طراح گریم، طراح لباس، سازندگان دکور، متصدیان نور و صدا، گریمورها، دوزندگان لباس، مدیر صحنه، منشی صحنه و دیگران است که اجرای یک نمایش را امکانپذیر می سازد. در این میان طراح صحنه نقشِ عمده ایی  در اجرای نمایش بر عهده دارد وی برای دستیابی به یک طراحی متناسب و قابل قبول، علاوه  بر اطلاعات جامعی که از « معماری، نقاشی، پرسپکتیو، نقشه کشی، نور، رنگ، موسیقی، هنر فیلم و سینما و غیره » (که اطلاعات تخصصی است)  دارد، باید با مطالعه  « تاریخ، تاریخ تحوالت اجتماعی، تاریخ هنر، تاریخ تحوالت طراحی صحنه، تاریخ تئاتر، سبک شناسی، جامعه شناسی، مردمشناسی، روانشناسی، تاریخ لباس و غیره  » اطلاعات  خود را تکمیل کند و با آگاهی کامل ایده ها و طرح های خود را ارائه دهد.

تعاریف و کاربردها

فضاسازی برای یک نمایش و تبدیل فضای غیرمرئی متن نمایشی به شکل دیداری روی صحنه را طراحی صحنه می نامیم. طراحی صحنه یعنی فضاسازی برای یک نمایش که فضای فیزیکی به کمک  « خط ، سطح ، حجم و فضای احساسی » به وسیله ی « رنگ و نور » روی صحنه خلق می شود. طراحی صحنه ایجاد و خلق فضاست. فضائی همگون با سبک و شیوه ی اجرای نمایش ؛ هماهنگ با متن مورد نظر کارگردان و  متناسب با زمان و مکان وقوع داستان. در طراحی صحنه، فضای فیزیکی به کمک رنگ و نور القا شده و در نهایت با لباس و گریم و لوازم آکساسوارِ  صحنه و موسیقی کامل می  شود.

طراحی صحنه از بدو پیدایش تئاتر و نمایش، یکی از عوامل و عناصر اصلی آن بوده است. وقتی چند هزار سال پیش در یونان باستان اشیل یکه تاز صحنه  ی تئاتر عصر خود به تنهایی و یا به کمک یک نفر دیگر نمایش را از ابتدا تا انتها اجرا می کرد، کارگردان و طراح صحنه به معنی امروزی وجود نداشت.اشیل، هم کارگردانی می کرد و هم طراحی و هم بازیگری در واقع همه ی  این موارد بی آنکه مستقیما  نامی از آنها برده شود انجام می گرفت. وقتی در قسمت انتهای صحنه ی  پنج در تعبیه می شد نه شش در و نه چهار در و یا وقتی ماشین آلات  مختلف در روی صحنه مورد استفاده قرار می گرفت و یا وقتی برای هر نقشی ماسک به خصوصی مورد استفاده قرار می گرفت در واقع طراحی صحنه صورت می گرفته است و یا هنگامی که بازیگر از در وسط در قسمت انتهایی صحنه وارد می شد و پس از به چپ و راست رفتن در مرکز صحنه می ایستاد و تمام توجه تماشاگران و یا بهتر است بگوییم شرکت کنندگان را به خود جلب می کرد، در واقع به کار خود میزانسن می داده و کارگردانی می کرده است. این وضعیت در طول تاریخ کم و بیش ادامه داشت تا این که نمایش های قرون وسطایی تحولی تازه در عرصه طراحی صحنه تئاتر به وجود آورد. این نمایش ها که در قالب اجرای صحنه ای و خیابانی « کارناوالی»  اجرا می شدند، شکل بدیعی از صحنه پردازی به وجود آوردند. نمایش های قرون وسطایی که بر مبنای داستان ها و روایت های مذهبی نوشته می شدند در داخل و یا خارج کلیساها اجرا می شدند. تنوع در طراحی صحنه مشتمل بر صحنه های بهشت،

دوزخ و برزخ همراه با جلوه های ویژه جذاب و تأثیرگذار، برای خود جایگاه مستقلی در یک مجموعه ی نمایشی پیدا کرد و جزء تفکیک ناپذیر  آن شد. به طوری که امروزه بعید است نمایشی بدون داشتن طرح صحنه به روی صحنه برود. « حال چه این طراحی توسط طراح انجام شود و یا خود کارگردان » طراحان صحنه امروز دیگر نقاش صحنه نیستند تا صحنه ای خیالی و رؤیایی برای تئاترهای تشریفاتی طبقهیاشراف نقاشی کنند ؛  بلکه معمارانی آشنا به تکنولوژی روی صحنه که در پی ایجاد فضا و جو نمایش هستند.

امروزه هدف طراح صحنه برانگیختن تحسین و تشویق تماشاچی برای دیدن یک معماری زیبا و دلفریب نیست بلکه هدف هرچه بیشتر نزدیکتر کردن فضای صحنه به حال و هوای نمایش است. شاید وقتی برای اولین بار صحنه های تئاتر از نور « جریان الکتریسیته » بهره گرفتند، کسی گمان نمی کرد که روزی نور، در خدمت القا ی فضای نمایش قرار گیرد. وسایل نورپردازی در آن روزگار تنها برای روشن کردن صحنه به کار می رفت. اما امروزه طراحی نور و نورپردازی نقش بسیار عمدهای در اجرای نمایش دارند و ارزش نمایشی نور که برای اولین بار توسط افرادی چون « آپیا » و « گوردن کریگ » مطرح می شود بر هیچ دست اندرکار تئاتری پوشیده نیست .

مراحل طراحی صحنه

الف ) ـ  مرحله ی  تفکر: اگرچه ترسیم مکان، زمان و فضا در ذهن ممکن است راحت و آسان باشد، ولی به آگاهی قبلی از موضوعات و علوم و هنرهای مختلف نیاز دارد. مغز مانند یک رایانه است که داده ها را پردازش و نتیجه ی  نهایی را عرضه می کند.

تفاوت عمده مغز انسان و رایانه، احساس و سلیقه و خلاقیت در انسان است. رسیدن به این آمادگی ذهن نیازمند تلاش ، آموختن و تجربه است. دامنه ی یک طراح صحنه به گستردگی بسیاری از علوم و فنون و هنرهاست. طراح صحنه لازم  است اطلاعات  جامعی از محیط اطراف خود داشته باشد. « تاریخ، جغرافیا، مذهب، سیاست، مردمشناسی، جامعه شناسی، روانشناسی، فرهنگ عامه، آداب و سنن، کشاورزی، پزشکی، صنعت، هنر و ..» . علومی هستند که طراح باید درباره ی  آنها آگاهی داشته و یا در صورت لزوم به منابع آن دسترسی داشته باشند. طراح صحنه در هر کار جدیدی با موضوع، شغل و حرفه ی  جدیدی رو به روست . یک روز در باره ی ایران عصرِ قاجار ؛ بار  دیگر مساجد ایرانی، در نمایش دیگر زندگی ارامنه ی  ایران و یا شاید در خصوص حرفه ی   قصابی و یا حتی با آزمایشگاه یک فیزیکدان اتمی یا مطب یک پزشک و ... سر و کار دارد. از این رو لازم  است طراح صحنه دامنه ی تفکر گسترده ای  داشته باشد، باید کلیه اطلاعات  را از طریق مراجعه به سوابق و تجارب قبلی و مطالعه و تحقیق کتابخانه ای و میدانی و بازدید از محل ها و ... به دست آورد. از همین روست که گاه مطالعه و جمع آوریاطلاعات  ماه ها طول می کشد. با داشتن این اطلاعات  است که تصاویر در ذهن طراح شکل می گیرددر این مرحله ی بعدی مورد استفاده قرار می گرفت .

ب ) ـ  مرحله ی  اجرا: پس از کسباطلاعات ؛  لازم  طراح صحنه درباره ی  موضوع نمایش به تفکر می پردازد و تصویرهای ذهنی خود را به صورت طرحهای اولیه صحنه بر روی کاغذ پیاده می کند. از این رو او برای انجام این کار به دانش های دیگری نیاز دارد. « طراحی، نقاشی، رنگ، نقشه کشی، پرسپکتیو، نور صحنه، سبک های مختلف هنری، سبک های معماری، تاریخ معماری و مبلمان، شناخت مواد و مصالح معماری، شناخت مواد و مصالح دکورسازی و ماکت سازی و کاربرد آنها و ...»  مواردی هستند که طراح صحنه بایستی از آنها اطلاعات  کامل و تخصصی داشته باشد و از این رو است که معتقدند طراحی صحنه مجموع های از هنرهاست.

 طراحی صحنه ممکن است ساده و خلاصه  شده باشد، اما در پشت این سادگی، تفکر و اندیشه نهفته است. در طراحی صحنه باید از شلوغی به سادگی و از کل به جزء رسید. مثلا   نیما شعر کالسیک را خیلی خوب و تخصصی می شناسد و به کلیه  ی زوایا و نکات او از شعر کالسیک به شعر نو میرسد. پیکاسو، اگر پشتوانه نداشت به عنوان سردمدار سبک کوبیسم، جایـگاهی پیدا نمی کرد. پشت سادگی شعر نیما و تابلوهای پیکاسو یک دنیا آگاهی و دانش وتجربه نهفته است. طراحی صحنه هم باید پشتوانه داشته باشد.

آگاهی از جزئیات بناها چه از نظر شکل ظاهری و چه از نظر کاربرد مصالح و چه از نظر کاربرد اجتماعی و فرهنگی و سیاسی در دوره های مختلف از نکات عمدهای است که طراح صحنه باید اطلاعات کافی و کامل از آنها داشته باشد. وقتی طراحی صحنه انجام گرفت، فضای مورد نظر ساخته شد، دقت در جزئیات باعث می شود فضای ایجاد شده طبیعی تر جلوه کند « و یا « در مواردی عمدا طبیعی جلوه نکند » فضای ساخته شده نباید بی روح و مرده باشد. القای فضا و تأثیر مصالح مورد استفاده در دکور توسط بیننده بایستی همان  باشد که در طبیعت موجود است « مگر عمدا این امر مورد نظر نباشد ». از این رو انتخاب مصالح ساخت دکور به جای مصالح اصلی در طبیعت بسیار حائز اهمیت است. البته ممکن است آنچه را که طراح صحنه می سازد دقیقا همانی نباشد که در واقعیت وجود دارد، اما باید همان احساس را برانگیزد و برای تماشاچی باورپذیر باشد. آیا واقعا اولین مساجد ساخته شده به دست پیغمبر اسلام  و مسلمانان صدر اسلام همانی است که در فیلم محمد رسول الله ^(ص) می بینیم؟ قطعا این طور نیست، ولی طراح با مطالعه شرایط جغرافیایی و تاریخی منطقه و مصالح موجود در آن منطقه، دکوری را طراحی و اجرا میکند که تماشاچی راحت آن را میپذیرد و باور می کند. القای فضا در طراحی صحنه از اهمیت ویژهای برخوردار است. به طور خلاصه باید گفت این فضاسازی است که معماری و احجام س اخته شده یا انتخاب شده را در خدمت نمایش قرار می دهد.